जापानमा विदेशीहरूका लागि इच्छापत्र र सम्पत्ति उत्तराधिकार: गञ्जागोल स्थितिबाट बच्नुहोस् (२०२६)

विदेशी बासिन्दाहरूले योजना बनाउनमा कमी गर्दा सीमापार सम्पत्ति सबैभन्दा जटिल र महँगो क्षेत्र बन्न सक्छ। दुई देशका कानुनहरू, दुई देशका कर अधिकारीहरू, दुई प्रोबेट प्रणालीहरू — र आफ्नो मनसाय स्पष्ट पार्न सक्ने व्यक्ति (तपाईं) अब जीवित छैन। यो निर्देशिकाले जापानसम्बन्धी प्रक्रियाहरू बारे जानकारी दिन्छ ताकि तपाईंको परिवारले तपाईंको सम्पत्तिसँगै गञ्जागोल स्थिति उत्तराधिकारमा नपाओस्।

१. सारांश — यदि तपाईं जापानमा इच्छापत्र बिना मर्नुहुन्छ भने के हुन्छ

जापानमा इच्छापत्र नभएको अवस्थामा सम्पत्ति 民法 §882–1050 द्वारा निर्देशित हुन्छ। पूर्वनिर्धारित वैधानिक अंशहरू (法定相続分, §900) सरल देखिए तापनि विदेशी परिवारहरूका लागि तीनवटा अप्ठ्याराहरू लुकेका छन्:

• पति/पत्नी + बच्चाहरू: पति/पत्नीलाई ½, बच्चाहरूलाई बाँकी ½ बराबर बाँडिन्छ। तपाईंको गृह देशमा अघिल्लो विवाहबाट भएको बच्चा पनि हकदार हुन्छ — नागरिकता वा निवासको वास्ता नगरी बच्चाहरू एउटै श्रेणीमा पर्छन्।
• पति/पत्नी + आमाबाबु (बच्चाहरू नभएका): पति/पत्नीलाई ⅔, आमाबाबुलाई ⅓।
• पति/पत्नी + दाजुभाइ/दिदीबहिनी: पति/पत्नीलाई ¾, दाजुभाइ/दिदीबहिनीलाई ¼।
• 遺留分 (अनिवार्य उत्तराधिकार): इच्छापत्र भए पनि यो लागू रहन्छ। आरक्षित अंश 通則法 §36 अन्तर्गत मृतकको राष्ट्रिय कानून अनुसार हुन्छ — त्यसैले अमेरिका/बेलायत/अष्ट्रेलियाका वसीयतकर्ताहरूले आफ्ना जापानमा बस्ने उत्तराधिकारीहरूको 遺留分 दाबी गर्न नसकेको पाउन सक्छन्, तर जापानी नागरिक पति/पत्नीको हकमा भने हुन्छ।

इच्छापत्र बिना, तपाईंको परिवारले जापानमा दर्ता गरिएका व्यक्तिगत छापहरू (इन्कान) सहित प्रत्येक उत्तराधिकारीले हस्ताक्षर गरेको 遺産分割協議書 (सम्पत्ति विभाजन सम्झौता) मा सहमत हुनुपर्छ — यो प्रक्रिया उत्तराधिकारीहरू पाँच देशमा बस्ने र ती मध्ये एक नाबालक हुँदा चाँडै जटिल बन्छ।

२. तपाईंको सम्पत्तिमा कुन देशको कानून लागू हुन्छ? (通則法 §36 + 反致 जाल)

कानुन लागू गर्ने सम्बन्धमा जापानको विधान, 法の適用に関する通則法 §36, ले एउटा स्पष्ट नियम निर्धारण गरेको छ: उत्तराधिकार मृतकको राष्ट्रिय कानूनद्वारा नियन्त्रित हुन्छ। टोकियोमा मर्ने एक अमेरिकी नागरिक, कानुनी रूपमा, अमेरिकी उत्तराधिकार कानूनको अधीनमा हुन्छ।

त्यसपछि §41 (反致 / renvoi) ले नयाँ सम्भावना खोल्छ। यदि मृतकको गृह-देशको द्वन्द्वसम्बन्धी नियमहरू जापानतर्फ फर्काउँछन् — सामान्यतया किनभने सम्पत्ति जापानस्थित घरजग्गा हो, र साझा कानूनका क्षेत्राधिकारहरू (अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया, क्यानडा) ले घरजग्गाका लागि लेक्स सिटस (lex situs) लागू गर्छन् — जापानी कानूनले उक्त सम्पत्ति वर्गलाई नियन्त्रण गर्छ।

व्यवहारमा, अमेरिका/बेलायत/अष्ट्रेलिया/क्यानाडाको राहदानी भएका परिवारहरू प्रायः विभाजित सम्पत्तिको सामना गर्छन्: गृह-देशको कानूनले चल सम्पत्तिहरू (बैंक खाता, धितोपत्र) लाई नियन्त्रण गर्छ, जापानी कानूनले जापानको घरजग्गालाई नियन्त्रण गर्छ। यो सैद्धान्तिक समस्या होइन — यसले दर्ता कागजातमा कसले हस्ताक्षर गर्न सक्छ र तपाईंको गृह-देशको इच्छापत्रको "मेरो टोकियोको कन्डो मेरी छोरीलाई" भन्ने विशेष इच्छापत्र लागू गर्न सकिन्छ कि सकिन्न भनेर निर्धारण गर्छ।

इच्छापत्रका लागि विशेष गरी, 通則法 §37 ले इच्छापत्र कार्यान्वयनको समयमाको राष्ट्रिय कानून प्रयोग गर्छ। इच्छापत्र लेखेपछि नागरिकता परिवर्तन गर्दा तपाईंले पुरानो नियमलाई यथावत राख्न सक्नुहुन्छ — कहिलेकाहीँ राम्रो, कहिलेकाहीँ विनाशकारी।

३. तीन जापानी इच्छापत्र ढाँचाहरू + एउटा अन्तर्राष्ट्रिय विकल्प

जापानले तीनवटा घरेलु इच्छापत्र ढाँचाहरूका साथै हेग कन्भेन्सन अन द फर्म अफ टेस्टामेन्टरी डिस्पोजिसन्स (遺言の方式の準拠法に関する法律) अन्तर्गत मान्य कुनै पनि इच्छापत्रलाई मान्यता दिन्छ। हेग परीक्षण उदार छ: इच्छापत्र पाँच मध्ये कुनै एक जोड्ने कारक — बनाउने स्थान, राष्ट्रियता, अधिवास, सामान्य निवास, वा (घरजग्गाको लागि) सम्पत्तिको स्थानको कानूनलाई सन्तुष्ट पार्छ भने त्यो ढाँचामा मान्य हुन्छ।

ढाँचा	लागत	検認 (प्रोबेट छाप)?	ढाँचा-त्रुटिको जोखिम	स्रोत
自筆証書遺言 (स्वहस्तलिखित)	¥0	जम्मा नगरिएसम्म आवश्यक	उच्च — हस्ताक्षर/मिति/छापका कडा नियमहरू	民法 §968
法務局保管自筆証書 (सन् २०२०.७.१० देखि)	¥3,900	आवश्यक छैन	कम — क्लर्कले ढाँचा जाँच गर्छ	法務省
公正証書遺言 (नोटरीकृत)	~¥50k–¥200k+	आवश्यक छैन	धेरै कम — नोटरीले मस्यौदा गर्छ	日本公証人連合会
गृह-देशको इच्छापत्र (हेग-ढाँचा)	फरक पर्छ	ढाँचामा निर्भर गर्छ	विषयवस्तु अझै §36-शासित	JLT

२०१९ को संशोधनपछि, 民法 §968 ले सम्पत्तिको तालिका (財産目録) टाइप गर्न वा प्रिन्टआउटको रूपमा संलग्न गर्न अनुमति दिन्छ — तर मुख्य वसीयतसम्बन्धी खण्डहरू अझै पनि हस्तलिखित हुनुपर्छ। 法務局保管制度 लागत-सचेत विदेशी बासिन्दाहरूका लागि सबैभन्दा राम्रो लुकेको रहस्य हो: ¥३,९०० मा, एक क्लर्कले तपाईंको फारम जाँच गर्छ, र तपाईंको उत्तराधिकारीहरूले ढिलो 家庭裁判所 §1004 検認 प्रक्रियालाई छोड्न सक्छन्।

यदि तपाईंको सम्पत्ति धेरै देशहरूमा फैलिएको छ भने, सुनौलो-मानक ढाँचा समानान्तर इच्छापत्रहरू हो: जापानका सम्पत्तिहरूका लागि जापानमा 公正証書遺言, साथै गृह-देशका सम्पत्तिहरूका लागि गृह-देशको इच्छापत्र, प्रत्येकलाई आफ्नो क्षेत्रमा स्पष्ट रूपमा सीमित गरी एकअर्कालाई सन्दर्भित गर्ने। लापरवाहपूर्वक मस्यौदा गरिएका समानान्तर इच्छापत्रहरूले एकअर्कालाई दुर्घटनावश रद्द गर्न सक्छन् — त्यसैले समन्वयित सल्लाह प्रयोग गर्नुहोस्।

४. विदेशीहरूका लागि जापान उत्तराधिकार कर — १०-वर्षको नियम

यो त्यो खण्ड हो जुन धेरै विदेशी बासिन्दाहरूले गलत बुझ्छन्। जापानी उत्तराधिकार कर (相続税) 相続税法 §1の3, §2 द्वारा शासित हुन्छ, र करको दायरा मृतक र प्रत्येक उत्तराधिकारी दुवैको निवास स्थितिमा निर्भर गर्दछ।

श्रेणी	भिसा / स्थिति	जापानमा बिताएका वर्षहरू	करको दायरा	स्रोत
居住無制限納税義務者	永住者, जापानी नागरिकको पति/पत्नी, 定住者 (तालिका २)	कुनै पनि (पहिलो दिनदेखि)	विश्वव्यापी सम्पत्ति	NTA No.4138
居住制限納税義務者	कार्य भिसा (तालिका १)	पछिल्लो १५ वर्षमा <१० वर्ष	जापानमा अवस्थित सम्पत्ति मात्र	NTA No.4102
居住無制限納税義務者 (१०-वर्षको नियम)	कार्य भिसा (तालिका १)	पछिल्लो १५ वर्षमा ≥१० वर्ष	विश्वव्यापी सम्पत्ति	NTA EN
非居住無制限納税義務者	पूर्व-जापानी बासिन्दा / १०-वर्षको नियम कायम	१० वर्ष भित्र छोडेको	विश्वव्यापी सम्पत्ति	NTA No.4138

आधारभूत कटौती (基礎控除): ¥३० मिलियन + ¥६ मिलियन × वैधानिक उत्तराधिकारीहरूको संख्या (相続税法 §15)। एक पति/पत्नी र दुई बच्चाहरू = ¥४८ मिलियन कर-मुक्त आधाररेखा। त्यसभन्दा माथि, सीमान्त दरहरू १०% बाट ५५% सम्म बढ्छन्।

दाखिल गर्ने म्याद: मृत्यु भएको मितिबाट १० महिना। ढिलो दाखिल गर्दा = 無申告加算税 + 延滞税। यदि तपाईंको उत्तराधिकारीहरू विदेशमा बस्छन् भने, यो १०-महिनाको घडी उनीहरू मृत्यु प्रमाणपत्रको लागि अपोस्टिलको बीचमा हुँदा नै सुरु हुन्छ।

धेरैजसो 永住者 धारकहरूले छुटाउने जाल: तालिका २ भिसा धारकको रूपमा, तपाईं त्यो स्थिति धारण गरेको पहिलो दिनदेखि नै एक 居住無制限納税義務者 हुनुहुन्छ — त्यहाँ १०-वर्षको छुट अवधि (grace period) हुँदैन। अमेरिकामा तपाईंको सेवानिवृत्ति खाता, तपाईंको लन्डनको फ्ल्याट, तपाईंको सिड्नीका शेयरहरू — सबै दायराभित्र पर्छन्।

५. 配偶者居住権 — तपाईंको पति/पत्नीको सुरक्षा

विदेशी परिवारहरूका लागि सबैभन्दा कम प्रयोग गरिने उपकरणहरू मध्ये एक हो पति/पत्नीको बसोबासको अधिकार (配偶者居住権), जुन 民法 §1028–1041 अन्तर्गत अप्रिल १, २०२० देखि लागू भएको हो (法務省)।

यसले समाधान गर्ने समस्या: पुराना नियमहरू अन्तर्गत, यदि तपाईंको घर तपाईंको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति थियो र तपाईंको बच्चाहरू थिए भने, पति/पत्नीले प्रायः (क) घर लिने र नगद छोड्ने, वा (ख) बच्चाहरूको अंश तिर्न घर बेच्ने बीचमा छनोट गर्नुपर्थ्यो। नयाँ 配偶者居住権 ले स्वामित्वलाई बसोबासको अधिकार (पति/पत्नी, आजीवन) र अवशिष्ट स्वामित्व (बच्चाहरू) मा विभाजन गर्छ, ताकि जीवित पति/पत्नीले नगद अंश खर्च नगरी घरमा बस्न सकून्।

विदेशी परिवारहरूका लागि यो किन महत्त्वपूर्ण छ: एक आश्रित-भिसा पति/पत्नी (家族滞在 वा 配偶者) जसले अचानक आफ्नो जापानी-नागरिक वा 永住者-धारक साथीलाई गुमाउँछन्, उनीहरू घर र भिसा स्थिति दुवै गुमाउने गरी एक खराब उत्तराधिकार विवादबाट एक कदम टाढा हुन्छन्। 公正証書遺言 मा स्पष्ट रूपमा 配偶者居住権 समावेश गर्दा निष्कासनको जोखिम नाटकीय रूपमा कम हुन्छ। पूर्ण सुधार प्याकेजका लागि 法務省 相続法改正 हेर्नुहोस्।

६. सीमापार प्रोबेट — व्यावहारिक गञ्जागोल

जापानमा साझा-कानून कार्यान्वयनकर्ता (executor) छैन। सम्पत्ति जारी गर्ने कुनै "प्रोबेट अदालत" छैन। यसको सट्टा, प्रत्येक जापानी बैंक, प्रत्येक कानुनी मामिला ब्यूरो (法務局), प्रत्येक ब्रोकरेजले आफ्नै कागजातहरूको बन्डल माग्छ: मृतकको पारिवारिक रूख प्रमाणित गर्ने 戸籍 सेट, प्रत्येक उत्तराधिकारीको छाप प्रमाणपत्र, 遺産分割協議書 वा इच्छापत्र, साथै — २०१७ देखि — 法定相続情報一覧図 जुन 法務局 ले निःशुल्क जारी गर्छ र जुन अधिकांश बैंकहरूले अब मुख्य पारिवारिक-रूख कागजातको रूपमा स्वीकार गर्छन्।

जापानी 戸籍 नभएका विदेशी मृतकका लागि, यसको समतुल्य गृह देशबाट जन्म/विवाह/मृत्यु प्रमाणपत्रहरू हुन्, प्रत्येक अपोस्टिल गरिएको (वा कानुनीकरण गरिएको) र शपथ लिएको जापानी अनुवाद सहित। कागजात सेट जम्मा गर्न मात्र २-४ महिना लाग्ने अपेक्षा गर्नुहोस्।

घरजग्गा अब क्षमा नगर्ने समयसीमा हो। अप्रिल १, २०२४ देखि, 不動産登記法 §76の2 ले उत्तराधिकारको जानकारी पाएको ३ वर्ष भित्र 相続登記 लाई अनिवार्य गरेको छ, जसमा अधिकतम ¥१,००,००० को दण्ड (過料) लाग्न सक्छ (法務省)। २०२४ भन्दा अघिका उत्तराधिकारहरू मार्च ३१, २०२७ को पूर्वव्यापी समयसीमामा पर्छन्। जापानको सम्पत्ति "आफैँ हस्तान्तरण हुन्छ" भनी सोचेका विदेशी उत्तराधिकारीहरूले अन्यथा पत्ता लगाइरहेका छन्।

७. विदेशीहरूले गर्ने सामान्य गल्तीहरू (र तिनीहरूलाई कसरी बचाउने)

• "मेरो गृह-देशको इच्छापत्र जापानमा स्वतः मान्य हुन्छ।" हेग कन्भेन्सन अन्तर्गत ५ वटा जोड्ने कारकहरू मध्ये कुनै एकलाई सन्तुष्ट पारेमा ढाँचामा मान्य हुन्छ — तर विषयवस्तु (कसले कति उत्तराधिकार पाउँछ) अझै पनि 通則法 §36 + 反致 मार्फत हुन्छ।
• "जापानी उत्तराधिकार कर मलाई लागू हुँदैन — म विदेशी हुँ।" यदि तपाईं १५ वर्षमा ≥१० वर्ष पुग्नुभयो, वा तालिका २ भिसा धारण गर्नुभयो भने यो गलत हो।
• "自筆証書遺言 नोटरीकृत नगरेसम्म अविश्वसनीय हुन्छ।" २०२० को 法務局 जम्मा प्रणालीले यसलाई सच्यायो — ¥३,९००, 検認 आवश्यक छैन।
• "जापानी बैंकहरूले परिवारलाई मौखिक रूपमा रकम जारी गर्नेछन्।" गर्दैनन्। 法定相続情報 + पूर्ण 戸籍 सेट + 遺産分割協議書 वा इच्छापत्र, विदेशी कागजातहरूको शपथ लिएको अनुवाद सहित उपलब्ध गराउनु पर्छ।
• "घरजग्गा स्वतः हस्तान्तरण हुन्छ।" २०२४.४.१ — अनिवार्य 相続登記, ३ वर्ष, ¥१,००,००० दण्ड (過料)।
• "मेरो पति/पत्नीले सबै पाउँछन्।" यदि कुनै बच्चाहरू, आमाबाबु, वा दाजुभाइ/दिदीबहिनी जीवित छैनन् भने मात्र। अन्यथा ½, ⅔, वा ¾।
• "मेरो इच्छापत्रले एक कार्यान्वयनकर्ता (executor) नाम दिन सक्छ।" जापानले 遺言執行者 लाई मान्यता दिन्छ, तर अधिकारहरू साझा-कानून कार्यान्वयनकर्ता भन्दा साँघुरा हुन्छन्। भूमिका र दायरा स्पष्ट रूपमा निर्दिष्ट गर्नुहोस्।
• "घरजग्गा सधैँ मेरो गृह-देशको कानूनद्वारा शासित हुन्छ।" प्रायः 反致 मार्फत जापानमा फर्किन्छ।
• "हेग-ढाँचाको गृह-देशको इच्छापत्र पर्याप्त छ — 公証役場 आवश्यक छैन।" कानूनी रूपमा हो, व्यावहारिक रूपमा पीडादायी। समानान्तर 公正証書遺言 ले जापानी बैंक/दर्ता कार्यान्वयनलाई नाटकीय रूपमा सहज बनाउँछ।
• "घरमा बस्ने परिवारले टाढैबाट मिलाउन सक्छन्।" जापानतर्फका 司法書士 + 弁護士 + 税理士 को समन्वय बिना व्यावहारिक रूपमा असम्भव।

LO-PAL मा हामीले देखेको ढाँचा: एक 永住者 (स्थायी बासिन्दा) परिवार हामीकहाँ आए जब पति, एक अमेरिकी नागरिक, जापानमा घरजग्गा, एक जापानी बैंक खाता, र अमेरिकामा मात्र मस्यौदा गरिएको इच्छापत्र छोडेर अचानक मरे। हामीले जापानतर्फको पहिचानलाई सुव्यवस्थित गर्न 法定相続情報一覧図 दाखिल गर्यौं, अमेरिकी प्रोबेट आदेश र अपोस्टिलको शपथ लिएको अनुवाद प्राप्त गर्यौं, र 反致 तर्क लागू गर्यौं ताकि जापानी कानूनले जापानको घरजग्गा (लेक्स सिटस) लाई नियन्त्रण गरोस्। हामीले ¥१,००,००० दण्ड (過料) बाट बच्न ३ वर्ष भित्र 相続登記 समन्वय गर्यौं, र १०-महिनाको समयसीमा भित्र उत्तराधिकार कर दाखिल गर्न एक 司法書士, 弁護士, र 税理士 सँग काम गर्यौं। कुल लागेको समय: लगभग ५ महिना। जापानतर्फको इच्छापत्र बिना, यो ९ महिना र दोब्बर कानूनी लागत हुने थियो।

८. अर्को कदम र LO-PAL स्रोतहरू

यदि तपाईंले यो महिना एउटा कार्य गर्नुहुन्छ भने, सबैभन्दा सस्तो एउटा गर्नुहोस्: एक 自筆証書遺言 लेख्नुहोस्, यसलाई 法務局 मा ¥३,९०० मा जम्मा गर्नुहोस्, र तपाईंको पति/पत्नीलाई जम्मा रसिद कहाँ छ भनी बताउनुहोस्। त्यसले मात्र 検認 चरणलाई हटाउँछ र तपाईंको हस्तलिखित इच्छापत्र "हराएको" वा विवादित हुनबाट बचाउँछ।

त्यसपछि, ६-१२ महिना भित्र, यदि निम्न मध्ये कुनै लागू हुन्छ भने 公正証書遺言 मा स्तरवृद्धि गर्नुहोस्: (क) तपाईं जापानमा घरजग्गाको स्वामित्व राख्नुहुन्छ, (ख) कुल सम्पत्ति ¥४८ मिलियन भन्दा बढी छ, (ग) मिश्रित-राष्ट्रियताका उत्तराधिकारीहरू छन्, (घ) मिश्रित परिवार छ, (ङ) तपाईंका सम्पत्तिहरू १ भन्दा बढी देशमा छन्। नोटरी शुल्क तपाईंले अहिलेसम्म किन्ने सबैभन्दा सस्तो बीमा हो।

सम्बन्धित LO-PAL निर्देशिकाहरू:

• जापानमा विदेशीहरूका लागि पैसा र कर (मुख्य लेख)
• स्थायी आवासीय अनुमति आवेदन निर्देशिका
• पति/पत्नी भिसा २०२६
• विदेशी बासिन्दाहरूका लागि धितो
• पेन्सन एकमुष्ट र कर फिर्ता
• विदेशीको रूपमा जापानमा सम्बन्ध विच्छेद
• जापानमा विवाह
• मानसिक स्वास्थ्य स्रोतहरू